CHỌN CHUYÊN MỤC

ĐẶC SẢN MIỀN TÂY

LỊCH SỬ VÙNG ĐBSCL

TRUYỆN NGẮN SƠN NAM

THÔNG TIN DU LỊCH

TRUYỆN BÁC BA PHI

LÀNG NGHỀ

Từ Văn Hóa Cổ Truyền Nam Bộ Đến Văn Hóa Nam Bộ Nay

Phương ngữ Nam Bộ được hình thành và phát triển cùng với tiến trình phát triển lịch sử 300 năm của vùng đất, càng ngày càng được bổ sung theo sự giao lưu mạnh mẽ của nhiều luồng văn hóa khác nhau; nó bắt đầu hình thành từ TK XVII, cùng lúc với những đoàn người Việt đầu tiên vào định cư khai khẩn vùng đất Miền Đông Nam Bộ, rồi sau đó phát triển mạnh xuống Miền Tây. Đến nay, phương ngữ Nam Bộ đã trải qua nhiều chặng đường phát triển, gắn với những sự kiện chính trị – văn hóa. Chẳng hạn như sự ra đời của chữ quốc ngữ vào nửa sau TK XIX. Nó là tiếng nói sinh động của nhân dân lao động, được sử dụng và phổ biến thông qua con đường khẩu ngữ, trong khuôn khổ một vùng văn hóa địa phương nhất định. Chúng ta cần phải công nhận nó, coi nó như một công cụ chung để tư duy tại một vùng đất văn hóa đặc thù; từng bước hòa nhập thành ngôn ngữ phổ biến chung, ngôn ngữ văn học của cả nước. Trên thực tế, chúng ta rất khó chọn ngôn ngữ một vùng miền cá biệt nào làm ngôn ngữ chuẩn cho tiếng Việt, mà chính tiếng Việt đang càng ngày càng phát triển chính từ nền tảng ngôn ngữ vùng miền trong cả nước.

mekongculture.com

Riêng về phương ngữ Nam Bộ, rõ ràng có sự giao lưu rất đậm nét với các phương ngữ khác trong khu vực, như phương ngữ của đồng bào Khơme, đồng bào Chăm, đồng bào Hoa và một số luồng ngôn ngữ khác. Điều đó làm nên diện mạo và thần thái của phương ngữ Nam Bộ. Nó hình thành chính từ ngôn ngữ nói của đồng bào. Ở đây, chúng tôi xin phép không đi sâu vào lĩnh vực ngôn ngữ học, như từ vựng, tu từ và giá trị ngữ pháp văn bản của nó.

Nếu trong ngôn ngữ nói, người Nam Bộ thường có thói quen chỉ sử dụng 5 dấu thanh (không dùng thanh ngã), thường nói sai phụ âm đầu (v-d, h-g), hay có sự biến đổi trong phát âm (i-iê, ng-n), hay gộp âm trong xưng hô (bả, chả, ảnh, chỉ), trong chỉ địa danh (ngoải, trỏng), hay dùng từ cổ (bể, bợ, bông, heo), thích dùng yếu tố phụ để tạo từ có sắc thái ( dơ hầy, nhọn lểu, rẻ rề, vàng ngoách, đỏ hoét), thích vay mượn ngôn ngữ khác (chạp phô, tàu hủ, khổ qua, bao tử, hột xoàn, hên xui, cần xé, cù lao, giận lẫy, cúng dàng)? thì phương ngữ phương ngữ Nam Bộ chính là được hình thành trên nền tảng ngôn ngữ nói hàng ngày của bà con.

Ví dụ: Tèm hem, tầy huầy, trớt huớt, thoi loi, tùm lum, nháu nhó, hết ý, chịu chơi, xả láng, thả giàn, hết ý, hết xảy, quá xá mấu, đẹt câm đẹt ngắt, cứng ngắt cứng còng, trẻ khô, già khú đế, ngồi chò hỏ, ngồi chành bành, ngồi chèm bẹp, ớn xương sống, sợ thấy mụ nội, trời thần đất lở, thấy mồ tổ, chèng đéc ơi?

Chính từ nếp sống, cách suy nghĩ và nói năng của người Nam Bộ, cũng như sự bộc trực, thẳng thắn, ít thích văn chương rào đón, mà ngôn ngữ Nam Bộ thường có lối nói rút ngắn, giàu hình tượng, thích ngoa dụ cho vui: bi dai, bi lớn, bi nhiêu, bi tuổi, bản mặt chằm vằm, đồ chằng tinh hổ lửa, đồ ba trợn, đẹp thấy ớn, xấu thấy sợ, ngon hết biết, say quắt cần câu, lười thối thây, cà rịch cà tang, tà tà ển ển, cà xích cà xẹo, bẹo dạng bẹo hình, bình bình nước nhửng?

Và cũng thường tình như vậy, phương ngữ đi vào ca dao Nam Bộ một vẻ đẹp bình dân, mộc mạc, mà phải đọc nhiều lần chúng ta mới nhận ra được nó.

Trắng như bông lòng anh hổng chuộng
Đen như cục than hầm biết làm ruộng anh thương

Muốn người ta người ta không muốn
Xách cái dù đi xuống đi lên

Thương sao thương quá bất nhơn
Bữa nay gặp mặt thương hơn bữa nào

Khen cho con nhỏ cả gan
Ghe không bánh lái dám chèo ngang giữa dòng

Bớ chiếc ghe sau chèo mau anh đợi
Kẻo khúc sông này bờ bụi tối tăm

Thuyền chài thuyền lưới thuyền câu
Biết thuyền nhơn ngãi nơi đâu mà tìm

Nước chảy liu riu lục bình trôi quắn quíu
Anh mãng thương nàng lịu địu xuống lên

Mái dầm anh đong đưa
Cùng với em dạo mát
Đặt em ngồi đằng trước
Hay em ngồi đằng sau
Ôi em ngồi chỗ nào
Anh cũng không ưng bụng
Mái dầm anh lúng túng
Đặt em lên đùi anh (Dân ca Khơme)

Chiều xuống anh đưa em đi chơi
Xóm làng mình sông sâu nước chảy
Để em ngồi trên thuyền sao lòng anh áy náy
Sợ sóng đánh làm ướt đôi chân em
Để em ngồi đằng trước thì sợ trúng mái dầm
Ngồi ở giữa thuyền thì xa lơ xa lắc
Em ngồi ở đâu thật khó lòng tính được
Chỉ có cách là bồng em đặt lên đùi anh (Dân ca Khơme)

Và từ những câu ca dao dân dã ấy, khi được lợp lên mình nó những tầng lớp giai điệu và tiết tấu, phương ngữ Nam Bộ vụt hiện những vẻ đẹp bình dân tới lịm người.

Đố ai kiếm được cái vẩy con cá trê vàng
Cái gan con tép bạc mấy vàng tôi cũng mua Ô là ô áo vá quàng (Lý áo vá quàng)
Chim quyên ăn trái nhãn lồng Thia thia quen chậu vợ chồng quen hơi (Lý chim quyên)
Cây da trước miễu ai biểu cây da tàn Bao nhiêu lá rụng em thương chàng bấy nhiêu (Hát đưa em)
Ba xa kéo chỉ trên chòi Xa kêu vòi vọi anh đòi chuyện chi (Lý ba xa kéo chỉ)
Chiều chiều gọt mướp nấu canh Thấy anh qua lợi bỏ hành cho thơm (Lý trái mướp)
Lỡ tay rớt bể bình vôi Chủ gia bắt được đọa đày xứ xa (Lý bình vôi)
Chú chim sẻ ơi Ơ ơ ớ hùi Ăn lúa nhà người Vừa thơm vừa ngọt Đừng ăn lúa mót Trên đồng nhà tao Lúa của nhà nghèo Vừa cay vừa đắng (Choôlchap- dân ca Khơme)

Trên cành đơm bông vui quá
Sáo con nhảy múa tối ngày
Cánh thì xòe ra bay bay
Chân thì lia thia nhảy nhảy
Ơi đàn sáo con bé tí
Chẳng biết nhờ ai đệm đàn
Đành lấy chiếc mỏ ra ràng
Mổ cành đơm boong khe khẽ (Xarikakkeo- dân ca Khơme)

Đừng nhìn tao bớ chim ơi
Hai đứa tao yêu nhau rồi
Mà biết nói gì Chỉ biết nhìn chim bay đi (Chim Môhôri- dân ca Khơme)

Phiền muộn chi em làm héo cánh hoa
Luyến tiếc chi em làm héo nụ cười
Hay là em đã say đắm nơi nào
Ta càng tha thiết mãi không thôi (Xaccrova chhlơơi chhloong- dân ca Khơme)

Chim cu kêu cúc cu
Nó đậu trên ngọn tre
Anh gặp rồi anh thương
Em đây còn nhỏ Em ơi anh chờ em Em đi lấy chồng Sao đành bỏ anh (dân ca Chăm)

Kiếp này lắm ngang trái Để kiếp sau ta gặp nhau Anh ơi số trời định ước Anh đừng giận vô cớ (dân ca Chăm)

Con chim trao trảo Nó rất dạn Đã bay khắp nơi Được sống sung sướng Sanh con đẻ cháu Được ở khắp bụi bờ (dân ca Chăm)

Con ơi Ở với mẹ có áo mặc Ra lấy vợ Áo không kip cài nút. Con ơi Đừng buôn lá bài Của cải của người ta Đừng lừa gạt. (dân ca Chăm)

Nguồn:trích từ Người Viễn Xứ

Tags: ,
   
CÁC BÀI KHÁC CÙNG CHUYÊN MỤC:
mekongculture on youtube mekongculture.com
Copyright © Văn Hóa Miền Sông Nước. All rights reserved | Website hiển thị tốt nhất trên trình duyệt: Google Chrome (tải về) | Mozilla Firefox (tải về) Safari (tải về)